Бурятский язык и литература в школе
Библиографическое описание:
Ж. Тумуновай «Нойрһоо һэриһэн тала» — түрүүшын буряад түүхэтэ-хубисхалай роман (романай хэблэлдэ гараһаар 75 жэлэй ойдо зорюулагдана) // Бурятский язык и литература в школе. - 2024. №3. . - С. 34-40.
Заглавие:
Ж. Тумуновай «Нойрһоо һэриһэн тала» — түрүүшын буряад түүхэтэ-хубисхалай роман (романай хэблэлдэ гараһаар 75 жэлэй ойдо зорюулагдана)
Финансирование:
Коды:
Аннотация:
Зорилго. Буряад уран зохёолой түүхэдэ роман жанр горитой hуури эзэлдэг. Тиимэhээ тус ниитэлэл соо буряадай анха түрүүшын Ж. Тумуновай бэшэhэн
«Нойрhоо hэриhэн тала» гэhэн романай уран найруулга шэнжэлэгдэнэ. Үзэхэ арга болон методологи. Тус ниитэлэл соо уран зохёол түүхын талаhаа үзэлгын арга хэрэглэгдэнэ, буряад уран зохёол шэнжэлэгшэдэй эрдэмтэ ажалнууд соохи хараа бодолнууд үндэһэ һуури боложо хэрэглэгдээ. Гол хуби. Υндэhэтэнэй уран зохёолой түүхэдэ роман жанрай, романда хабаатай үзэл бодолой (романное мышление) бии бололго хадаа зохёолой хүгжэлтэ гэршэлдэг. Ж. Тумуновай «Нойрhоо hэриhэн тала» зохёол түүхын баримта дээрэ үндэhэлжэ бэшэгдэhэн, түүхэтэ-хубисхалай роман гэжэ шэнжэлэгшэд нэрлэдэг. Романай гол сэдэб арад зоной ажабайдалда эрид хатуу тэмсэл, эрхэтэнэй дайн боложо байхада үедэ юрын хүнэй хуби заяан болоно. Зохёолой гол герой — юрын буряад хүбүүн Дэлгэр нэн түрүүн өөрынгөө хуби заяанай түл тэмсээн хүн, шэнэ харгыда орожо, партизан боложо, эрид хатуу ангиин тэмсэлдэ хабаадана. Тиимэhээ Дэлгэр тэмсэлэй удха ойлгожо дээшээ урган гарана гэжэ автор бэшэнэ. Роман соо реалистическэ дүрэ, тэрэнэй хүгжэлтые олон тээhээнь харуулагдаhаниинь шухала болоно. Талын буряад зоной түлөөлэгшын абари занда, шэнэ мэдэрэлдэнь хубисхалай асарhан шэнэ хубилалтанууд, эрхэ сүлөө ололго эхи табина. Оршон тойронхи байдал хубилхаhаа гадна, хүнэй hанаа сэдьхэл хубилна. Зохёол соо олон аргаар арад зоной хүсэн, зориг, мэдэрэл, үзэл бодол харуулагдана. Дүнгүүд. Түрүүшын буряад түүхэтэ-хубисхалай «Нойроо hэриhэн тала» Ж. Тумуновай роман бүхы буряад романуудай эхи табиhан зохёол болоно.
«Нойрhоо hэриhэн тала» гэhэн романай уран найруулга шэнжэлэгдэнэ. Үзэхэ арга болон методологи. Тус ниитэлэл соо уран зохёол түүхын талаhаа үзэлгын арга хэрэглэгдэнэ, буряад уран зохёол шэнжэлэгшэдэй эрдэмтэ ажалнууд соохи хараа бодолнууд үндэһэ һуури боложо хэрэглэгдээ. Гол хуби. Υндэhэтэнэй уран зохёолой түүхэдэ роман жанрай, романда хабаатай үзэл бодолой (романное мышление) бии бололго хадаа зохёолой хүгжэлтэ гэршэлдэг. Ж. Тумуновай «Нойрhоо hэриhэн тала» зохёол түүхын баримта дээрэ үндэhэлжэ бэшэгдэhэн, түүхэтэ-хубисхалай роман гэжэ шэнжэлэгшэд нэрлэдэг. Романай гол сэдэб арад зоной ажабайдалда эрид хатуу тэмсэл, эрхэтэнэй дайн боложо байхада үедэ юрын хүнэй хуби заяан болоно. Зохёолой гол герой — юрын буряад хүбүүн Дэлгэр нэн түрүүн өөрынгөө хуби заяанай түл тэмсээн хүн, шэнэ харгыда орожо, партизан боложо, эрид хатуу ангиин тэмсэлдэ хабаадана. Тиимэhээ Дэлгэр тэмсэлэй удха ойлгожо дээшээ урган гарана гэжэ автор бэшэнэ. Роман соо реалистическэ дүрэ, тэрэнэй хүгжэлтые олон тээhээнь харуулагдаhаниинь шухала болоно. Талын буряад зоной түлөөлэгшын абари занда, шэнэ мэдэрэлдэнь хубисхалай асарhан шэнэ хубилалтанууд, эрхэ сүлөө ололго эхи табина. Оршон тойронхи байдал хубилхаhаа гадна, хүнэй hанаа сэдьхэл хубилна. Зохёол соо олон аргаар арад зоной хүсэн, зориг, мэдэрэл, үзэл бодол харуулагдана. Дүнгүүд. Түрүүшын буряад түүхэтэ-хубисхалай «Нойроо hэриhэн тала» Ж. Тумуновай роман бүхы буряад романуудай эхи табиhан зохёол болоно.
Ключевые слова:
буряад уран зохёол, роман, жанр, хүгжэлтэ, түүхэтэ-хубисхалай роман, байгуулга, уран найруулга
Список литературы:
Алиева С. У. Национальная идея и эстетика социалистического реализма // Нация. Личность. Литература. Москва: Наследие, 1996. Вып. 1. 256 с. Текст: непосредственный.
Балков К. Н. Жамсо Тумунов в моей жизни. 100-летию автора первого бурят- монгольского романа «Степь проснулась» посвящается. URL: http://burunen.ru/articles/ detail.php?ELEMENT_ID=10815 (дата обращения: 24.10.2024). Текст: электронный. Текст: электронный.
Буряад уран зохёолой түүхэ: дунда hургуулиин ахамад ангинуудта үзэхэ ном / харюусалгата редактор Л. Ц. Халхарова; эрдэмтэ редактор Б. Б. Бадмаев. Улаан-Үдэ: НоваПринт, 2015. 304 н.
Галанов Ц. Г. Буряадай түрүүшын романист // Нойрhоо hэриhэн тала. Роман. Рассказууд. Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 2004. 384 н.
Галсанов Ц. Г. Зүрхэнэй дурасхаал. Дурдалганууд. Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 1983. 160 н.
Дугарнимаев Ц.-А. Н. Үнэн хэрэгэй түлөө // Дайнай үеын зохёолнуудhаа. Улаан- Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 1960. 162 н.
Махатов В. Б. Уран зохёолой уужам харгыда. Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 1972. 150 н.
Балков К. Н. Жамсо Тумунов в моей жизни. 100-летию автора первого бурят- монгольского романа «Степь проснулась» посвящается. URL: http://burunen.ru/articles/ detail.php?ELEMENT_ID=10815 (дата обращения: 24.10.2024). Текст: электронный. Текст: электронный.
Буряад уран зохёолой түүхэ: дунда hургуулиин ахамад ангинуудта үзэхэ ном / харюусалгата редактор Л. Ц. Халхарова; эрдэмтэ редактор Б. Б. Бадмаев. Улаан-Үдэ: НоваПринт, 2015. 304 н.
Галанов Ц. Г. Буряадай түрүүшын романист // Нойрhоо hэриhэн тала. Роман. Рассказууд. Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 2004. 384 н.
Галсанов Ц. Г. Зүрхэнэй дурасхаал. Дурдалганууд. Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 1983. 160 н.
Дугарнимаев Ц.-А. Н. Үнэн хэрэгэй түлөө // Дайнай үеын зохёолнуудhаа. Улаан- Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 1960. 162 н.
Махатов В. Б. Уран зохёолой уужам харгыда. Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 1972. 150 н.
Статья.pdf