Бурятский язык и литература в школе
Библиографическое описание:
Монгол хэлний нутгийн аялгуу, төрөл хэл судлалд буриад хэл, аялгууны үнэ цэн // Бурятский язык и литература в школе. - 2026. №1. . - С. 26-35.
Заглавие:
Монгол хэлний нутгийн аялгуу, төрөл хэл судлалд буриад хэл, аялгууны үнэ цэн
Финансирование:
Коды:
Аннотация:
Хураангуй: Өдгөө ОХУ-д 661 000 орчим1, МУ-д 101 980 орчим (Дөш, 2025: 107-
108), БНХАУ-д 70000 гаруй (Сэнгэ нар, 2018: 1), — нийт 833 000 орчим буриад хэл, аялгуутан хүмүүс байна. ОХУ дахь буриадуудын ярьдаг нь бие даасан хэл болон хөгжсөн бол МУ-ынх нь монгол хэлний, БНХАУ-ынх нь өмнөд монгол хэлний аялгуу юм. Буриад хэл, аялгууны тухай нарийвчлан шинжилж үзвэл: нэг талаас, монгол хэлний язгуур шинжийг өнөө хүртэл хадгалан авч үлдсэн баримт цөөн бус байна; нөгөө талаас, монгол хэлний хөгжил хувьслын чиг хандлагыг тодорхойлохуйц хөгжсөн элементүүд ч байна. Ийнхүү буриад хэл, аялгуу нь хэл шинжлэлийн үүднээс монгол хэлний үнэ цэнтэй нэгэн чухал хэсэг болох нь тодорхой харагдана.
Бид энэ өгүүлэлдээ буриадын утга зохиолын хэлний жишээ баримтыг буриад хэлний зөв бичих дүрмээр, монгол хэлний буриад аялгууны баримтыг монгол хэлний зөв бичих дүрмээр бичиж, онцолсон үгийн дуудлагыг IPA (International Phonetic Alphabet) — олон улсын авианы галигаар2 тэмдэглэв. Харин өвөг, эртний, дунд үеийн монгол хэлний баримттай цуваа цагт харьцуулсан хэсэгт бичгийн галигаар3 бичлээ.
108), БНХАУ-д 70000 гаруй (Сэнгэ нар, 2018: 1), — нийт 833 000 орчим буриад хэл, аялгуутан хүмүүс байна. ОХУ дахь буриадуудын ярьдаг нь бие даасан хэл болон хөгжсөн бол МУ-ынх нь монгол хэлний, БНХАУ-ынх нь өмнөд монгол хэлний аялгуу юм. Буриад хэл, аялгууны тухай нарийвчлан шинжилж үзвэл: нэг талаас, монгол хэлний язгуур шинжийг өнөө хүртэл хадгалан авч үлдсэн баримт цөөн бус байна; нөгөө талаас, монгол хэлний хөгжил хувьслын чиг хандлагыг тодорхойлохуйц хөгжсөн элементүүд ч байна. Ийнхүү буриад хэл, аялгуу нь хэл шинжлэлийн үүднээс монгол хэлний үнэ цэнтэй нэгэн чухал хэсэг болох нь тодорхой харагдана.
Бид энэ өгүүлэлдээ буриадын утга зохиолын хэлний жишээ баримтыг буриад хэлний зөв бичих дүрмээр, монгол хэлний буриад аялгууны баримтыг монгол хэлний зөв бичих дүрмээр бичиж, онцолсон үгийн дуудлагыг IPA (International Phonetic Alphabet) — олон улсын авианы галигаар2 тэмдэглэв. Харин өвөг, эртний, дунд үеийн монгол хэлний баримттай цуваа цагт харьцуулсан хэсэгт бичгийн галигаар3 бичлээ.
Ключевые слова:
буриад хэл, аялгуу, эртний шинж, хөгжлийн чиг хандлага, үнэ цэн.
Список литературы:
Базаррагчаа М. Монгол хэлний үйлийн тийн ялгал. Улаанбаатар, 1999. 147 тал.
Базаррагчаа М. Монгол хэлний нэрийн тийн ялгалын нөхцөлийн гарлын тухайд // Монгол хэлний бүтээвэр судлал: эрдэм шинжилгээний өгүүллийн чуулган. II боть. Улаанбаатар, 2017а. 70–91 тал.
Базаррагчаа М. Монгол хэлний өгүүлбэр төгсөхийн учир // Монгол хэлний өгүүлбэр судлал: эрдэм шинжилгээний өгүүллийн чуулган. IV боть. Улаанбаатар, 2017б. 137–154 тал .
Бертагаев Т. А. К генезису некоторых падежей в монгольских языках // Краткие сообщения Института народов Азии АН СССР. Вып 83. Монголоведение и тюркология. Москва: Изд-во АН СССР, 1964. С. 41–45.
Бямбасан П. Хэлний хэмнэх эрмэлзэл монгол хэлэнд хэрэгжсэн тухай цухас өгүүлэх нь // Монгол хэлний онол, бүтцийн асуудал. Улаанбаатар, 2006.
Бямбасан П. Хэлний хэмнэх эрмэлзэл монгол хэлэнд хэрэгжсэн тухай цухас өгүүлэх нь / Монгол хэлний онол, бүтцийн асуудалд // Хэл зохиолын хүрээлэн Монголын алтай судлаачдын холбоо VII. Улаанбаатар, 2006. 323–329 тал.
Гантогтох Г. Монгол хэл, аялгуу, үсэг бичгийн судлал. Улаанбаатар, 2018.
Дөш М. Монгол Улс дахь буриадуудын хүн амын тоо // Буриад судлал — XIII. Улаанбаатар, 2025. 100–121 тал.
Лувсанжав Чой. Монгол хэлний тийн ялгалын тухай / МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг. Улаанбаатар, 1972. № 41.
Рамстедт Г. И. Введение в алтайское языкознание. Москва, 1957. 256 с.
Ринчен Б. Монгол бичгийн хэлний зүй, дөтгөөр дэвтэр. Өгүүлбэр зүй. Улаанбаатар, 1967.
Ринчен Б. Монгол улсын ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн // Монгол хэлний зүйн бичиг (Удиртгал, авиа, үг, өгүүлбэрийн зүй). Улаанбаатар, 2015.
Санжаа Ж. Авиа сулрах ёс монгол хэл аялгууны хөгжлийн чухал нэг хандлага мөн // Авиа — авиалбар — их авиалбар (Үгүүлэл, товхимлын эмхэтгэл). Улаанбаатар, 2011. 123–136 тал.
Саруул-Эрдэнэ М. Монгол хэлний нөхцөл бүтээврийн үгзүйн түүхэн хувьсал. Улаанбаатар, 2002.
Сэнгэ нар (Sengge, Narančimeg). Kölün buyir ayimaγ / Kölün buyir qota/-un boti. Öbür mongγol-un mongγol kelen-ü nutuγ-un ayalγun-u γaǰar-un ǰiruγ-un bayičaγalta-yin material-un čubural. Kökeqota, 2018.
Sečenčoγtu (Сэцэнцогт). Mongγol üges-ün iǰaγur-un toil. Kökeqota, 1988.
Төмөртогоо Д. Монгол хэлний хөгжлийн түүх, түүний үе шат. Улаанбаатар, 1992. 1–34 тал.
Төмөртогоо Д. Монгол хэлний бичигийн дурасхалуудын үгийн бүтэцийн харьцуулсан судалгаа. Улаанбаатар, 2011.
Tümenǰirγal nar (Түмэнжаргал нар). Odu üy-e-yin mongγol kele. Kökeqota, 2009.
Цэрмаа Т. Агын буриадын аман аялгууны онцлог // Хэл бичгийн ухааны дэд докторын зэрэг горилж бичсэн ганц сэдэвт зохиол. Улаанбаатар, 2005
Poppe N. Introduction to Mongolian Comparative Studies // MSFOu.110. Helsinki, 1955.
Ramstedt G. J. Uber die conjugation des Khalkha-mongolischen // MSEOu 21. XV. Helsingfors, 1902.
Базаррагчаа М. Монгол хэлний нэрийн тийн ялгалын нөхцөлийн гарлын тухайд // Монгол хэлний бүтээвэр судлал: эрдэм шинжилгээний өгүүллийн чуулган. II боть. Улаанбаатар, 2017а. 70–91 тал.
Базаррагчаа М. Монгол хэлний өгүүлбэр төгсөхийн учир // Монгол хэлний өгүүлбэр судлал: эрдэм шинжилгээний өгүүллийн чуулган. IV боть. Улаанбаатар, 2017б. 137–154 тал .
Бертагаев Т. А. К генезису некоторых падежей в монгольских языках // Краткие сообщения Института народов Азии АН СССР. Вып 83. Монголоведение и тюркология. Москва: Изд-во АН СССР, 1964. С. 41–45.
Бямбасан П. Хэлний хэмнэх эрмэлзэл монгол хэлэнд хэрэгжсэн тухай цухас өгүүлэх нь // Монгол хэлний онол, бүтцийн асуудал. Улаанбаатар, 2006.
Бямбасан П. Хэлний хэмнэх эрмэлзэл монгол хэлэнд хэрэгжсэн тухай цухас өгүүлэх нь / Монгол хэлний онол, бүтцийн асуудалд // Хэл зохиолын хүрээлэн Монголын алтай судлаачдын холбоо VII. Улаанбаатар, 2006. 323–329 тал.
Гантогтох Г. Монгол хэл, аялгуу, үсэг бичгийн судлал. Улаанбаатар, 2018.
Дөш М. Монгол Улс дахь буриадуудын хүн амын тоо // Буриад судлал — XIII. Улаанбаатар, 2025. 100–121 тал.
Лувсанжав Чой. Монгол хэлний тийн ялгалын тухай / МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг. Улаанбаатар, 1972. № 41.
Рамстедт Г. И. Введение в алтайское языкознание. Москва, 1957. 256 с.
Ринчен Б. Монгол бичгийн хэлний зүй, дөтгөөр дэвтэр. Өгүүлбэр зүй. Улаанбаатар, 1967.
Ринчен Б. Монгол улсын ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн // Монгол хэлний зүйн бичиг (Удиртгал, авиа, үг, өгүүлбэрийн зүй). Улаанбаатар, 2015.
Санжаа Ж. Авиа сулрах ёс монгол хэл аялгууны хөгжлийн чухал нэг хандлага мөн // Авиа — авиалбар — их авиалбар (Үгүүлэл, товхимлын эмхэтгэл). Улаанбаатар, 2011. 123–136 тал.
Саруул-Эрдэнэ М. Монгол хэлний нөхцөл бүтээврийн үгзүйн түүхэн хувьсал. Улаанбаатар, 2002.
Сэнгэ нар (Sengge, Narančimeg). Kölün buyir ayimaγ / Kölün buyir qota/-un boti. Öbür mongγol-un mongγol kelen-ü nutuγ-un ayalγun-u γaǰar-un ǰiruγ-un bayičaγalta-yin material-un čubural. Kökeqota, 2018.
Sečenčoγtu (Сэцэнцогт). Mongγol üges-ün iǰaγur-un toil. Kökeqota, 1988.
Төмөртогоо Д. Монгол хэлний хөгжлийн түүх, түүний үе шат. Улаанбаатар, 1992. 1–34 тал.
Төмөртогоо Д. Монгол хэлний бичигийн дурасхалуудын үгийн бүтэцийн харьцуулсан судалгаа. Улаанбаатар, 2011.
Tümenǰirγal nar (Түмэнжаргал нар). Odu üy-e-yin mongγol kele. Kökeqota, 2009.
Цэрмаа Т. Агын буриадын аман аялгууны онцлог // Хэл бичгийн ухааны дэд докторын зэрэг горилж бичсэн ганц сэдэвт зохиол. Улаанбаатар, 2005
Poppe N. Introduction to Mongolian Comparative Studies // MSFOu.110. Helsinki, 1955.
Ramstedt G. J. Uber die conjugation des Khalkha-mongolischen // MSEOu 21. XV. Helsingfors, 1902.
Статья.pdf